Tenet
Inception နဲ့ Interstellar တို့ကို ရိုက်ကူးခဲ့တဲ့ ခရစ္စတိုဖာနိုလန်ရဲ့ Tenet ဟာ အချိန်လမ်းကြောင်းကို ပြောင်းပြန်သွားခြင်းဆိုတဲ့ စိတ်ကူးနဲ့ တည်ဆောက်ထားတဲ့ သိပ္ပံစိတ်ကူးယဉ် အက်ရှင်ရုပ်ရှင်ပါ။ လူတွေနဲ့ အရာဝတ္ထုတွေဟာ ပုံမှန်အားဖြင့် အချိန်နဲ့အတူ ရှေ့ကို ဆက်သွားနေကြပါတယ်။ ဥပမာ ၇ နာရီမှာ ရှိနေတဲ့လူတစ်ယောက်ဟာ ဆယ်မိနစ်ကြာရင် ၇ နာရီ ၁၀ မိနစ်ကို ရောက်လာမှာပါ။ အချိန်နဲ့ဆန့်ကျင်ဘက်ကို သွားနေရင်တော့ ၇ နာရီကနေ ဆယ်မိနစ်ကြာတဲ့အခါ ၆ နာရီ ၅၀ မိနစ်ကို ရောက်သွားမယ်ဆိုတဲ့ သဘောဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလိုပြောင်းပြန်ဖြစ်နေတဲ့ အခြေအနေမှာ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို အရင်တွေ့ရပြီး အကြောင်းရင်းက နောက်မှ ပေါ်လာနိုင်ပါတယ်။ နံရံမှာ မြုပ်နေတဲ့ ကျည်ဆံတစ်တောင့်က သေနတ်ထဲကို ပြန်ဝင်သွားတာမျိုးပါ။ လူတစ်ယောက်က အချိန်ပြောင်းပြန်သွားနေရင်တော့ ပစ္စည်းတွေလို မလွယ်ဘဲ အသက်ရှူတာ၊ မြင်တာ၊ ကြားတာတွေ ပုံမှန်မဖြစ်နိုင်ဘူးလို့ မူရင်းမိတ်ဆက်စာက ရှင်းပြထားပါတယ်။ အတိတ်နဲ့ အနာဂတ်ကြား ပစ္စည်းပို့နိုင်ပုံကိုလည်း ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ရှင်းထားတယ်။ ပစ္စည်းတစ်ခုကို ၂၀၂၀ နိုဝင်ဘာ ၃၀ ရက် မနက် ၉ နာရီမှာ မြေမြှုပ်ထားတယ်ဆိုပါစို့။ ၂၀၅၀ ခုနှစ်မှာ တစ်ယောက်ယောက်က အဲဒီပစ္စည်းကို တူးယူပြီး အချိန်ပြောင်းပြန်သွားနိုင်အောင် လုပ်ကာ မူလနေရာမှာ ပြန်မြှုပ်လိုက်မယ်ဆိုရင် ပစ္စည်းက အတိတ်ဘက်ကို ရွေ့လာနိုင်မယ်ဆိုတဲ့ စိတ်ကူးပါ။ အဲဒီသဘောအရ ၂၀၂၀ ခုနှစ်ကလူဟာ မူလအချိန်မှာပဲ နှစ်သုံးဆယ်ခန့် အနာဂတ်က ပြန်လာတဲ့ပစ္စည်းကို တူးယူနိုင်မလား၊ ဒီနည်းနဲ့ အချိန်ကာလနှစ်ခုကြား သတင်းစကားပါးနိုင်မလားဆိုတာကို တွေးကြည့်နိုင်ပါတယ်။ မူရင်းက ဆက်ရှင်းထားတဲ့ အယူအဆတစ်ခုက Grandfather paradox လို့ခေါ်တဲ့ အဘိုးဝိရောဓိပါ။ လူတစ်ယောက် အတိတ်ပြန်သွားပြီး ကိုယ့်အဘိုးကို သတ်လိုက်ရင် ကိုယ်တိုင်လည်း မွေးလာနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ပါဘူး။ မွေးမလာခဲ့ရင် အတိတ်ကိုပြန်ပြီး အဘိုးကိုသတ်မယ့်သူလည်း ရှိနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဘူး။ ဒီလို အကြောင်းနဲ့အကျိုး ပြန်ငြိနေတဲ့ ပြဿနာကို Tenet ရဲ့ အချိန်ဆိုင်ရာစိတ်ကူးတွေနဲ့ တွဲစဉ်းစားဖို့ မိတ်ဆက်ထားပါတယ်။ အတိတ်ကို ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ရင် ရလဒ်မတူတဲ့ အချိန်လမ်းကြောင်းတွေ ကွဲထွက်လာနိုင်မလား၊ စကြဝဠာအမျိုးမျိုး တည်ရှိလာနိုင်မလားဆိုတာကလည်း မူရင်းမှာ အဖြေသတ်မှတ်မထားတဲ့ မေးခွန်းတွေပါ။
ဇာတ်လမ်းအကြောင်း
Inception နဲ့ Interstellar တို့ကို ရိုက်ကူးခဲ့တဲ့ ခရစ္စတိုဖာနိုလန်ရဲ့ Tenet ဟာ အချိန်လမ်းကြောင်းကို ပြောင်းပြန်သွားခြင်းဆိုတဲ့ စိတ်ကူးနဲ့ တည်ဆောက်ထားတဲ့ သိပ္ပံစိတ်ကူးယဉ် အက်ရှင်ရုပ်ရှင်ပါ။ လူတွေနဲ့ အရာဝတ္ထုတွေဟာ ပုံမှန်အားဖြင့် အချိန်နဲ့အတူ ရှေ့ကို ဆက်သွားနေကြပါတယ်။ ဥပမာ ၇ နာရီမှာ ရှိနေတဲ့လူတစ်ယောက်ဟာ ဆယ်မိနစ်ကြာရင် ၇ နာရီ ၁၀ မိနစ်ကို ရောက်လာမှာပါ။ အချိန်နဲ့ဆန့်ကျင်ဘက်ကို သွားနေရင်တော့ ၇ နာရီကနေ ဆယ်မိနစ်ကြာတဲ့အခါ ၆ နာရီ ၅၀ မိနစ်ကို ရောက်သွားမယ်ဆိုတဲ့ သဘောဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလိုပြောင်းပြန်ဖြစ်နေတဲ့ အခြေအနေမှာ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို အရင်တွေ့ရပြီး အကြောင်းရင်းက နောက်မှ ပေါ်လာနိုင်ပါတယ်။ နံရံမှာ မြုပ်နေတဲ့ ကျည်ဆံတစ်တောင့်က သေနတ်ထဲကို ပြန်ဝင်သွားတာမျိုးပါ။ လူတစ်ယောက်က အချိန်ပြောင်းပြန်သွားနေရင်တော့ ပစ္စည်းတွေလို မလွယ်ဘဲ အသက်ရှူတာ၊ မြင်တာ၊ ကြားတာတွေ ပုံမှန်မဖြစ်နိုင်ဘူးလို့ မူရင်းမိတ်ဆက်စာက ရှင်းပြထားပါတယ်။ အတိတ်နဲ့ အနာဂတ်ကြား ပစ္စည်းပို့နိုင်ပုံကိုလည်း ဥပမာတစ်ခုနဲ့ ရှင်းထားတယ်။ ပစ္စည်းတစ်ခုကို ၂၀၂၀ နိုဝင်ဘာ ၃၀ ရက် မနက် ၉ နာရီမှာ မြေမြှုပ်ထားတယ်ဆိုပါစို့။ ၂၀၅၀ ခုနှစ်မှာ တစ်ယောက်ယောက်က အဲဒီပစ္စည်းကို တူးယူပြီး အချိန်ပြောင်းပြန်သွားနိုင်အောင် လုပ်ကာ မူလနေရာမှာ ပြန်မြှုပ်လိုက်မယ်ဆိုရင် ပစ္စည်းက အတိတ်ဘက်ကို ရွေ့လာနိုင်မယ်ဆိုတဲ့ စိတ်ကူးပါ။ အဲဒီသဘောအရ ၂၀၂၀ ခုနှစ်ကလူဟာ မူလအချိန်မှာပဲ နှစ်သုံးဆယ်ခန့် အနာဂတ်က ပြန်လာတဲ့ပစ္စည်းကို တူးယူနိုင်မလား၊ ဒီနည်းနဲ့ အချိန်ကာလနှစ်ခုကြား သတင်းစကားပါးနိုင်မလားဆိုတာကို တွေးကြည့်နိုင်ပါတယ်။ မူရင်းက ဆက်ရှင်းထားတဲ့ အယူအဆတစ်ခုက Grandfather paradox လို့ခေါ်တဲ့ အဘိုးဝိရောဓိပါ။ လူတစ်ယောက် အတိတ်ပြန်သွားပြီး ကိုယ့်အဘိုးကို သတ်လိုက်ရင် ကိုယ်တိုင်လည်း မွေးလာနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ပါဘူး။ မွေးမလာခဲ့ရင် အတိတ်ကိုပြန်ပြီး အဘိုးကိုသတ်မယ့်သူလည်း ရှိနိုင်တော့မှာ မဟုတ်ဘူး။ ဒီလို အကြောင်းနဲ့အကျိုး ပြန်ငြိနေတဲ့ ပြဿနာကို Tenet ရဲ့ အချိန်ဆိုင်ရာစိတ်ကူးတွေနဲ့ တွဲစဉ်းစားဖို့ မိတ်ဆက်ထားပါတယ်။ အတိတ်ကို ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့ရင် ရလဒ်မတူတဲ့ အချိန်လမ်းကြောင်းတွေ ကွဲထွက်လာနိုင်မလား၊ စကြဝဠာအမျိုးမျိုး တည်ရှိလာနိုင်မလားဆိုတာကလည်း မူရင်းမှာ အဖြေသတ်မှတ်မထားတဲ့ မေးခွန်းတွေပါ။